Hlíðartúnshúsin í Borgarnesi – saga íslensks samfélags í húsunum

Við Borgarbraut í Borgarnesi standa Hlíðartúnshúsin sem áþreifanlegur vitnisburður um mikilvægt tímabil í íslenskri byggðasögu. Húsin eru merkar minjar um búskap í þéttbýli á fyrri hluta 20. aldar og segja okkur sögu um þá tíma þegar mörkin milli sveita og þéttbýlis voru ekki jafn skýr og þau eru í dag.

06.11.2026

Til að skilja mikilvægi Hlíðartúnshúsanna þarf að horfa á þau í samhengi við miklar breytingar sem urðu á íslensku samfélagi á 19. og 20. öld. Öldum saman bjuggu Íslendingar að mestu í torfbæjum. Torf og grjót voru helstu byggingarefnin og húsakostur landsmanna mótaðist af íslensku veðurfari, efnisskorti og hefðbundnum búskaparháttum.

Á 19. öld fór þetta smám saman að breytast. Timburhús urðu algengari, einkum í þéttbýli, og steinsteypan kom síðan til sögunnar og átti eftir að gjörbreyta íslenskri húsagerð. Þessi þróun fór saman við öran vöxt þéttbýlis. Um 1890 bjuggu um 87% Íslendinga í sveitum, en árið 1923 voru íbúar þéttbýlis orðnir fleiri en þeir sem bjuggu í strjálbýli.

Hlíðartúnshúsin eru einmitt sprottin úr þessu umbreytingarskeiði. Þau sýna að búskapur og landbúnaður hurfu ekki þótt fólk flytti í auknum mæli í þorp og kaupstaði. Í Borgarnesi gat fólk búið í þéttbýli en jafnframt haft tún, gripi, hlöðu og útihús og stundað búskap sem hluta af daglegu lífi. Húsin verða þannig tenging milli gamla íslenska bændasamfélagsins og hins nýja þéttbýlissamfélags sem var að mótast á þessum tíma.

Útihúsin eru sérstaklega mikilvæg í þessu samhengi. Hlaðan, sem nú hefur verið endurgerð, var ekki bara geymsla heldur nauðsynlegur hluti af búskapnum. Hún tengir húsin beint við atvinnuhætti fyrri kynslóða og sýnir hvernig tún og hús mynduðu eina heild. Þegar horft er yfir tún Hlíðartúns er auðvelt að sjá fyrir sér hvernig þetta umhverfi hefur áður verið vettvangur daglegs búskapar.

Borgarbyggð hefur frá árinu 2009 unnið að viðgerðum og endurbyggingu Hlíðartúnshúsanna með stuðningi Húsafriðunarsjóðs Minjastofnunar Íslands. Verkefnið miðar ekki aðeins að því að varðveita gömul hús heldur einnig að halda þessari sögu sýnilegri.

Hlíðartúnshúsin eru því meira en gömul hús við Borgarbraut. Þau eru varðveitt brot úr þeim tíma þegar íslenskt samfélag var að færast úr sveitasamfélagi yfir í nútímalegra þéttbýli. Þau minna okkur á að sú breyting gerðist ekki á einni nóttu – hún átti sér stað smám saman, í húsum, á túnunum og í daglegu lífi fólks.

Og einmitt þess vegna er svo mikilvægt að varðveita Hlíðartúnshúsin. Þau gera okkur kleift að sjá þessa samfélagsbreytingu með eigin augum.