Hausthefð sem sameinar fólk og sauðfé

Á hverju hausti safna sauðfjárbændur víðs vegar um land fé sínu af fjöllum og reka það heim á bæina. Þetta er verk sem krefst samvinnu og bændur þurfa oft að taka höndum saman svo allt gangi upp. Í hverri sveit eru skipulagðar fjárleitir þar sem ákveðnum hópum er falið að leita á tilteknum svæðum á fjöllum.

Frá fornu fari hefur ákveðinn ævintýrablær og spenna fylgt haustleitum. Ungt fólk fylgist spennt með þegar leitarmenn halda til fjalla og eftirvæntingin eykst þegar farið er að reka féð saman fyrir réttirnar.

Fjárleitir fara yfirleitt fram í september og október. Áður fyrr var féð jafnan smalað einu sinni á hausti, en nú eru yfirleitt farnar tvær skipulagðar leitir og stundum þarf að fara í þriðju leit, sem kallast eftirleit, til að finna fé sem orðið hefur eftir. Áður fyrr gátu þessar síðari leitir verið sérstaklega erfiðar og jafnvel hættulegar þegar veður versnaði.

Þegar búið er að reka féð niður af fjöllunum er víða venja að leyfa því að hvílast í einn dag áður en réttað er. Á réttardaginn tekur réttarstjóri við stjórninni og sér til þess að allt gangi snurðulaust fyrir sig. Réttarstjórinn er yfirleitt mjög kunnugur útliti og einkennum fjárins og hefur aðgang að þeim gögnum sem þarf til að bera kennsl á hvert dýr. Ef vafi leikur á um eignarhald eða mark er málinu vísað til réttarstjórans sem tekur ákvörðun.

Þegar réttardagurinn rennur upp er fénu smalað inn í aðalréttina og þá hefst fjörið fyrir alvöru. Allir sem vettlingi geta valdið leggja hönd á plóg og leita í fjárhópnum að fé sem tilheyrir þeirra bæ eða jörð og reka það í viðeigandi dilka. Umhverfis aðalréttina eru einstakir dilkar sem tilheyra mismunandi bæjum eða samfélögum.

Að mörgu leyti má segja að réttin sé eins konar útivistarsamkomustaður sveitarinnar. Gelt fjárhunda og jarm fjárins blandast saman við hljóð í farartækjum, köll, hlátur og jafnvel söng. Sumir mæta með flösku til að deila með öðrum, á meðan aðrir taka með sér hefðbundnar neftóbaksdósir. Á síðustu árum er ekki óalgengt að fólkið sem mætir í réttirnar sé jafnvel fleiri en sauðféð sjálft.

Fyrir suma eru réttirnar ómissandi hluti af haustinu, hefð sem gengið hefur frá einni kynslóð til annarrar. Fyrir aðra eru þær einstakt tækifæri til að upplifa íslenska menningu, sveitalíf og samheldni samfélagsins af eigin raun.

Fjárleitir og réttir eru því miklu meira en bústörf – þær eru hátíð samvinnu og hefða og marka komu haustsins í íslenskri sveit.